طوایف اوغوز
افسانهوی حکمدار. میلاددان قاباق هون خاقانی اولموش، مااوْتون/Maotun(مئته) خاقان ایله پارالئل بیر شخصیّت حساب ائدیلیر.[۱]
اوغوز سؤزونون آنلامی:
۱- اؤکوز، اؤکیس، دانا (جوان اینَک) دئمکدیر. [برشتام، د. سینوْر، ل. بازین] بو نظریّه بیر سیرا عالیم طرفیندن ردّ ائدیلیر].
۲- اوغوز: قدیم تورکجهدهکی «اؤکوز» سؤزونون دَییشیلمیش شکلی اولان اوغوز اصلینده «چای و ایرماق» دئمکدیر. [توْلستوْف].
۳- اوغوز: دان یئری. دوغولماقدا اولان دانین تانریسی. [میرعلی سیداوف].
۴- اوغوز: اوق+ اوز. اوق: اوخ (تیر)+ اوز: انسان، آدام. معناجا اوخآتان (تیرانداز) [مارکوارت و بعضی عالیملر بو نظریهنی ده ردّ ائدیرلر].
۵- اوغوز: بوینوز معناسی وئرن «اوقور» سؤزوندن یارانمیشدیر. سونرالار، اوغور، ابدی، ازلی، ایلکین، مُدریک. اولو، هر شئیی بیلن آدام کیمی معنالار کسب ائتمیشدیر.
۶- اوغوز: اؤگه+ اوز. بؤیوک بیلیکلی. عاغیللی. دوشونجهلی [بودبئرگ].
۷- اوغوز/ آغوز/ آغیز: دوغدوقدان سونرا حیوانین ایلک سودونه دئییرلر. مجازی اولاراق؛ ابتدا، باشلانیش، آغاز. [اوغوزنامه. رشید رحمتیآرات].
۸- اوغوز: اوغوش سؤزوندن آلینمیشدیر. ائل، عائیله معناسیندادیر. [ج. هامیلتون].
۹- اوغوز: اوق+ ز. اوق: قبیله و «ز» حرفی ایسه جمع علامتیدیر [گیولا نمئت].
۱۰- اوغوز: صاف. پاک طینت. صاف درون. صحرایی [تمیز خویلو. فطرتی پاک اولان آدام. کؤچری] (ص۳۵. جغتایی عثمانی. شیخ سلیمان افندی)
منجه اوغوز: اصلینده اوق+ اوز سؤزلریندن یارانمیشدیر. اوق/اوگ: اوخ. دیرَک. نسل. عقل. ذکاء. طایفا. بؤیوک نصیب. بؤیوک قسمت. سهم. [دیوانالغاتالترک ص۱۸۸و ۲۶۸]…. اوز: بؤیوک. اوزون. اساس (بنؤوره). دئمهلی؛ اوغوز مرکّب سؤز اولاراق، بؤیوک ائل، بؤیوک قبیله، بؤیوک عاغیللی، اولو مدریک دئمکدیر. قید ائتمک لازیمدیر کی، «ق» سسی ایکی مصوّت آراسیندا «غ» سسینه چئوریلدییینه گؤره؛ اوقوز/ اوغوز فورماسینی آلمیشدیر. [حسن اوموداوغلو]
اوغوزون سوی- کؤکو/ ائولادلاری/ شجرهسی: اوغوز خان ابن قرا خان ابن دیب یاقو خان ابن ابولجه خان ابن [تورک ابن] یافث ابن نوح.
اوغوز سوریّهده ایکن قیزیل بیر یایی شرقده، اوچ قیزیل اوخو دا غربده یئرلشدیریر. اوچ بؤیوک اوغلو «گون، آی، اولدوز»و شرقه گؤندریر. اونلار یایی تاپیب گتیریرلر. اوغوز امر ائدیر اونلار یایی اوچ یئره بؤلور، اونلارا بوْزاوخ (ایچاوغوز) آدی وئریر.
اوچ کیچیک اوغلونو (منگلی/گؤی، تاغ، دنگیز) ایسه غربه گؤندریر اونلار دا اوچ اوخو تاپیب گتیریرلر. اونلار اوخلاری بؤلورلر اونلارا دا اوچاوخ (داش/دیش اوغوز) آدی وئریر. او، حاکمیّتی بوزاوخلارا وئریر. اوچاوخلاری ایسه اونلارا تابع ائدیر. دئمهلی اوغوزون آلتی اوغلو اولموش. بونلارین دا هرهسینین دؤرد اوغلو اولموش. اوغوز، اوردونون ساغ- سولونو بونلارا وئرمیشدیر. اوغوزون آلتی ائولادی سونرالار اوغوز آدینی طایفا آدی کیمی اؤزلرینه گؤتورموشلر و تاریخده اوغوز (غَز/غُز) آدی ایله مشهور اولموشلار. دئییلدییی کیمی اوغوز طایفاسی ایکی حصهیه بؤلونور.
بوْزوق/بوزوخ: اوغوزون اوچ بؤیوک اوغوللاریدیر. آدلاری بئلهدیر: ۱- گون خان. ۲- آی خان. ۳- اولدوز خان.
بو اوچ قارداشین اؤزلری و ائولادلارینا بوْزوق یاخود «ایچ اوغوز» دئییلیر.
اوچاوخ: اوغوزون اوچ کیچیک اوغوللاریدیر. آدلاری بئلهدیر: ۱- گؤی خان. ۲- داغ خان. ۳- دنیزخان. بو اوچ قارداشین اؤزلری و ائولادلارینا اوچاوخ یاخود «دیش اوغوز» دئییلیر.
اوغوز ایله بیرلشن قارداشلاری و عمیسی اوغوللارینین آدلاری بئلهدیر: ۱- اویغور (به ما پیوست. موافقت کرد. سازگار با ما). ۲- قانقلی (گردون. چرخ. ارّابه). ۳- قپچاق/قیبچاق (درخت میان پوسیده/محکم و قوی). ۴- قارلوق/ قارلیق (خداوندِ برف. صاحب برف). ۵- قلچ/قلج (گرسنه بمان (قال آج)/ بمان و بگشای (قال آچ). ۶- آغاجری/آغاج اَری (قوم بیشه. مردم جنگل. مردم درختزار).
«یانگی کنت»دن اولان بیلیکلی «ارقیل/ایرقیل قوجا» اوغوزون اوغوللارینا تامغا و اونقون تعیین ائدیب، اَت پایلارینی دا بللی ائتمیشدیر.
بوزاوخ/ ایچ اوغوز:
الف- گونخانین ائولادلاری:
۱- قایی: (محکم. سرت)
۲- بایات: (دولتلی. وارلی. نعمتلی)
۳- القه اولی: [۳] (یئتیشدییی و چاتدیغی یئره اویغونلاشان) [اوغورلو. خوشبختلییه نایل اولان].
۴- قرا اولی: (قارا چادیری اولان. قارا اوْداسی اولان)
ب- آیخانین ائولادلاری:
۱- یازر: (چوخ ولایتلر اونونلادیر)
۲- دوُگر: (توپلانماق و ییغیشماق اوچون)
۳- دودورغا: (ملک آلماق. یاسامیشی ائتمک) [نظم. آراستگی. سرانجام کارها].
۴- یاپرلی: (تلاشلا چالیشان. عجله ایله گئدن. باجاران) [مُشک صاحیبی. خوش قوخولو.
پ- یولدوز/ اولدوز خانین ائولادلاری:
۱- اَوشر/ افشار: (اوْوا چوخ میل ائدن. شکارا هوسلی اولان. چابوق)
۲- قیزیق: (گوجلو. یاساقدا جدّی شکیلده چالیشان)
۳- بیگدلی/ بَیدیلی: (بؤیوکلرین سؤزو کیمی عزیز)
۴- قارقین: (دوْیوران و چوخ اولان آش [یئمک])
اوچاوخ (دیش اوغوز) طایفالاری:
ج- گؤک/ گؤی خانین ائولادلاری:
۱- بایندور: (همیشه وارلی برکتلی اولان یئر)
۲- بیچنه/ بئچنق: (دوزگون و یاخشی چالیشان)
3- چاولدور/ چاوندور: (ناموسلو. شرفلی. آدلیم)
۴- چپنی: (هارادا یاغی گؤرورسه دایانمادان دؤیوشن)
چ- تاغ/ داغ خانین ائولادلاری:
۱- سالور: (چاتدیغی یئرده قلیج و چوماقلا ووروشان)
۲- اَیمور:[۴] آشیری درجهده یاخشی. وارلی و گوجلو آدام.
3- اُلا یونتلی: (یاخشی تاواری [مال- حیوان] صاحیبی اولان)
۴- اُورَگیر: (همیشه یاخشی ایش گؤرن و نعمت باغیشلایان)
خ- تنگیز/ دنیزخانین ائولادلاری:
۱- ایگدیر: (یاخشیلیق. بؤیوکلوک. بهادرلیق)
۲- بُوگدوز: (هامییا تواضع گؤستریب خدمت ائدن)
۳- ییوه/ییوا: (هامیدان اوستون رُتبهسی اولان)
۴- قِنِق/ قینیق: (هر یئرده اولورسا عزیز اولان آدام)
قایناقلار: جامعالتوراریخ (رشیدالدین فضلالله همدانی)- اوغوزنامه (فاروق سومر).
ترتیب ائدن- حسن اوموداوغلو
[۱] – تاریخی جوغرافی قیدلر. سلیمان علیاراوف. ص ۲۶۳. ۱۲۵
[۲] – قدیم، کهنه، سو تانریسی، ارن تانری. اسم اعظم. اوجا آدلی، تانری تعالی، وارلی، ثروتلی و… بابات، اوغوزخانین نوهسیدیر. اوندان تورهین ائل- اوبایا بایات طایفاسی دئییلیر. بیشترین جمعیّت این طایفه؛ امروز در شهرهای شیراز، زنجان، ماکو، خراسان، کرکوک کشور عراق زندگی میکنند. طایفهی بیات در پدید آوردن موسیقی ردیفی (مقامی) خاور زمین نقش بزرگی ایفا کردهاند. مقامها و ردیفهای آوازی «بیات قاجار، بیات شیراز، بیات اصفهان، بیات ترک، بیات عجم، بیات راجه، بیات کرد، چوبان بیاتی» در موسیقی ردیفی ایران و آذربایجان یادگار این طایفه میباشد.
[۳] – مختلف تدقیقاتچیلار طرفیندن آلقار ائولی، آلقا اویلی، آلقا بؤلوک کیمی ده وئریلمیشدیر.
[۴] – عصرمیزده آیریم کیمی ایشلنیر. آیریم خالقی بوگون؛ اورمو، ماکو و شمالی آذربایجانین بعضی بؤلگهلرینده یاشاییرلار. بیزجه اورمیه (آیرومیه) شهرینین آدی همن طایفانین آدیندان آلینما اولا بیلر.
